Lingvistika

Mačka ili komšinica – ko sedi na kauču? Prilog proučavanju parsiranja relativnih klauza u srpskom jeziku

Milica Rajković*

*IV razred, Filološka gimnazija, Beograd[poster]

Prethodni radovi o parsiranju (Cuetos F., Mitchell D. 1988. Cross-linguistic differences in parsing: restrictions on the use of the Late Closure Strategy in Spanish. In Cognition, 30: 73–105), nesvesnoj sintaksičkoj analizi rečenica, sugerišu da različite strategije parsiranja postaju dominantne u različitim jezicima. Pokazano je da je kod izvornih govornika engleskog jezika dominantna strategija niskog vezivanja, dok govornici španskog preferiraju visoko vezivanje. Tako u dvosmislenim rečenicama poput Primetila sam mačku komšinice koja je sedela na kauču. izvorni govornici engleskog preferiraju da se relativna klauza vezuje za drugu imenicu (komšinica), koja je bliža relativnoj klauzi, dok izvorni govornici španskog preferiraju vezivanje za prvu imenicu (mačka). Zbog toga što je u srpskom kao i u engleskom jeziku moguće iskazati pripadnost pomoću determinatora koji može ne samo da prethodi imenici već i da je sledi, za razliku od španskog gde može samo da je sledi, pretpostavili smo da će u srpskom, isto kao i u engleskom, biti dominantna strategija niskog vezivanja.

Da bismo proverili upotrebu kod govornika srpskog jezika, 65 ispitanika je popunilo upitnik preferencije. U statističkoj analizi odgovora ispitanika pokazano je da su se ispitanici statistički značajno više (Z = -2.16, p = .031) koristili strategijom niskog vezivanja (komšinica) u odnosu na strategiju visokog vezivanja (mačka). Ovakvi rezultati ukazuju na postojanje preferencije upotrebe strategije niskog vezivanja kod govornika srpskog jezika. Kognitivna relevantnost ove strategije je proveravana korištenjem psiholingvističke metode zadatka lavirinta (engl. The Maze Task) u kojem je učestvovalo 30 ispitanika. Statistička analiza je rađena na prosečnim vremenima reakcije na kritičnom segmentu (relativni veznik koja). I u analizi po ispitanicima (F (1, 29) = 12.88, p = .001) i u analizi po stimulusima (F (2, 42) = 5.28, p = .009) je pokazano da su ispitanici značajno brže reagovali na eksperimentalne situacije u kojima je trebalo da primene strategiju niskog vezivanja. Naši rezultati ukazuju na to da izvorni govornici srpskog jezika preferiraju strategiju niskog vezivanja, kao i da je ta strategija kognitivno relevantna.

Automatizovana identifikacija prefiksa na imenicama srpskog jezika zasnovana na pravilima

Kosta Jevtić*, Stefan Ivanović**

*IV razred, Požarevačka gimnazija, Požarevac; **IV razred, Gimnazija "Jovan Jovanović Zmaj", Novi Sad[poster]

Dosadašnja psiholingvistička istraživanja su ukazala na značajan robustan efekat frekvence jezičkih izraza pri kognitivnoj obradi jezika. Samim time, tokom istraživanja koja se bave morfološki složenim rečima, bitno je uzimati u obzir frekventnost pojedinačnih morfema reči. Cilj ovog rada je da se napravi program koji će biti prvi korak ka pravljenju baze frekvencija prefiksa, budući da ona ne postoji za srpski jezik. Program je pisan u programskom jeziku Python 3.6.7. i imao je za zadatak da na korpusu identifikuje sve imenice koje sa sinhronog stanovišta sadrže prefiks. U sklopu programa su definisana 4 osnovna pravila, a da bi program u imenici prepoznao prefiks, bilo je potrebno da bude zadovoljeno makar jedno pravilo. Lista imeničkih prefiksa i njihovih alomorfa kojom se program služio je napravljena na osnovu prefiksa domaćeg porekla opisanih u Tvorbi reči u savremenom srpskom jeziku Ivana Klajna. Program smo testirali na lematizovanom i anotiranom elektronskom korpusu savremenog srpskog jezika, koji sadrži 19000 imeničkih lema. Ukupno je 4300 imenica zadovoljilo neki od uslova zadatih programom. Tačnost programa je na po 100 prostim slučajnim uzorkom izabranih imenica evaluiralo 5 filološki stručnih ispitanika. Na osnovu njihovih odgovora je utvrđeno da je prosečna preciznost programa (procenat tačnih identifikacija koje je program napravio) 76,3%, da prosečno preklapanje (šansa da program prepozna da imenica sadrži prefiks) iznosi 77,8%, a da je harmonijska sredina preciznosti i preklapanja F1 = 0,77.

Konceptualizacija somatizmima u frazeologizmima srpskog jezika – primer glave i nekih njenih delova

Sara Barać*

*II razred, Prva kragujevačka gimnazija, Kragujevac[poster]

Cilj ovog istraživanja je utvrditi koji su modeli konceptualizacije zastupljeni u frazeologizmima srpskog jezika sa komponentom glave i nekih njenih delova. Istraživanje je sprovedeno metodom konceptualne analize, koja pripada teorijskom okviru kognitivne lingvistike. Analiza je izvršena nad 106 frazeologizama, ekscerpiranih iz Frazeološkog rečnika srpskog jezika Đorđa Otaševića. Analizirani su frazeologizmi koji kao svoje komponente sadrže lekseme glava (55 frazeologizama), brada (16), lice (15), obraz (8), čelo (6), teme (5), i vilica (1 frazeologizam). Utvrđeno je da se mogu izdvojiti tri grupe frazeologizama. Značenje prve grupe se zasniva na konceptualnoj metonimiji GLAVA ZA ŽIVOT (npr. nositi glavu na ramenu – biti živ, živeti). Druga grupa frazeologizama se zasniva na konceptualnoj metafori GLAVA JE SADRŽATELJ ZA RAZUM, INTELEKT I RACIONALNO PONAŠANJE. U okviru ove grupe se mogu uočiti podgrupe u zavisnosti od toga koji je segment sheme sadržavanja stavljen u fokus (fizička granica sadržatelja: biti tvrde glave – biti tvrdoglav, nepopustljiv; prostor u sadržatelju: vrzmati se po glavi – misliti o nečemu, stalno dolaziti na pamet, itd.). U trećoj grupi se izdvajaju frazeologizmi čije se značenje formira konceptualnom metonimijom POSLEDICA ZA UZROK, kojom se emocije i psihička stanja konceptualizuju preko odgovarajućih bihejvioralnih i fizioloških manifestacija koje se ispoljavaju putem glave i njenih delova (jurne nekome krv u obraze – uzbudio se, uznemirio se). Primećen je i određeni uticaj kulture na značenje, pa je za analizu takvih frazeologizama bilo potrebno primeniti literaturu iz etnografije.

Spontano učenje srpskog jezika kod izvornih govornika španskog

Đurđa Petković*

*III razred, Filološka gimnazija, Beograd[poster]

U ovom radu smo se bavili spontanim učenjem srpskog kao stranog jezika od strane izvornih govornika španskog. Srpski i španski jezik pripadaju grupi flektivnih jezika i odlikuje ih slična rečenična struktura, dok su razlike između ova dva jezika najviše iskazane na fonetskom i morfo-sintaksičkom nivou. Za potrebe ovog istraživanja na srpskom je individualno intervjuisano 9 govornika španskog jezika. Snimci razgovora u ukupnom trajanju od dva i po sata su transkribovani, a transkripti su analizirani na 5 nivoa: fonetskom, morfo-sintaksičkom, sintaksičkom, tvorbenom i leksičkom. Prilikom analize grešaka na fonetskom nivou uočeno je da se izgovaranje onih glasova koji se javljaju samo u srpskom glasovnom sistemu vrši kombinacijom glasova koji se javljaju u španskom, a izgovor onih glasova koji se javljaju i u španskom i u srpskom prilagođen je načinu izgovora u španskom. Na osnovu toga možemo zaključiti da su karakteristike španske fonetike imale uticaja na izgovaranje glasova u srpskom. Na morfo-sintaksičkom nivou je uočena tendencija ka upotrebi nominativa i akuzativa kao nemarkiranih padežnih oblika, te prezenta kao nemarkiranog glagolskog oblika. Na ovom nivou se javlja i pogrešna upotreba predloga, pogrešna upotreba roda imenica (najčešće pod uticajem toga što se u španskom jeziku ne razlikuje srednji rod i zbog razlike u rodu upotrebljenih imenica u španskom i srpskom) i izostavljanje pomoćnih glagola. U okviru sintaksičkog nivoa javlja se ispuštanje (delova) predikata i veznika subordiniranih klauza, te greške u redosledu klitika. Na tvorbenom i leksičkom nivou se uočava strategija pribegavanja građenju novih reči usled nedovoljnog poznavanja vokabulara srpskog, ali i morfološko prilagođavanje španskih reči srpskom. Pokazuje se da na brojnost i tip grešaka koje se javljaju prilikom spontanog učenja srpskog kao stranog utiču dužina boravka ispitanika u Srbiji i načini učenja srpskog.

Rukovodioci programa: Miloš Košprdić, Aniko Kovač